Tachwedd 2024<\/strong><\/p><\/div>\n\t\t\t<\/div> Ychydig iawn o afonydd sydd wedi dianc rhag addasiadau ffisegol gan bobl ar ryw adeg yn eu hanes. Ym Mhrydain, llai na 1% ohonynt sydd heb rwystrau artiffisial. Mae llawer hefyd wedi gweld rhannau ohonynt wedi'u sythu, eu cwlfertio neu eu glannau wedi'u hatgyfnerthu \u00e2 deunydd artiffisial, fel arfer ar gyfer adeiladu ffyrdd, amddiffyn rhag llifogydd neu gefnogi amaethyddiaeth.<\/p>\n <\/p>\n Nid yw Afon Aeron yng Ngorllewin Cymru yn eithriad. Yn deillio o Lyn Eiddwen ym mryniau Mynydd Bach yng Ngheredigion, mae'r afon gymharol fach hon (tua 23 milltir o hyd) bron ar si\u00e2p\u00a0\u00a0 hanner cylch. O'i tharddiad mae'n llifo i'r de-orllewin yn gyntaf, yna'n troi tua\u2019<\/p>\n <\/p>\n Ychydig iawn o afonydd sydd wedi dianc rhag addasiadau ffisegol gan bobl ar ryw adeg yn eu hanes. Ym Mhrydain, llai na 1% ohonynt sydd heb rwystrau artiffisial. Mae llawer hefyd wedi gweld rhannau ohonynt wedi'u sythu, eu cwlfertio neu eu glannau wedi'u hatgyfnerthu \u00e2 deunydd artiffisial, fel arfer ar gyfer adeiladu ffyrdd, amddiffyn rhag llifogydd neu gefnogi amaethyddiaeth.<\/p>\n <\/p>\n Nid yw Afon Aeron yng Ngorllewin Cymru yn eithriad. Yn deillio o Lyn Eiddwen ym mryniau Mynydd Bach yng Ngheredigion, mae'r afon gymharol fach hon (tua 23 milltir o hyd) bron ar si\u00e2p\u00a0\u00a0 hanner cylch. O'i tharddiad mae'n llifo i'r de-orllewin yn gyntaf, yna'n troi tua\u2019r gogledd-orllewin cyn cyrraedd Bae Ceredigion yn nhref harbwr Aberaeron. Dim ond llond llaw o dai oedd yn Aberaeron yn 1800 ond ehangodd yn gyflym i fod yn borthladd prysur\u00a0 yn gynnar yn y\u00a0 bedwaredd ganrif ar bymtheg. Erbyn heddiw mae'n fwy adnabyddus am ei dai lliwgar ar hyd y cei a\u2019i fwytai poblogaidd.<\/p>\n <\/p>\n r gogledd-orllewin cyn cyrraedd Bae Ceredigion yn nhref harbwr Aberaeron. Dim ond llond llaw o dai oedd yn Aberaeron yn 1800 ond ehangodd yn gyflym i fod yn borthladd prysur\u00a0 yn gynnar yn y\u00a0 bedwaredd ganrif ar bymtheg. Erbyn heddiw mae'n fwy adnabyddus am ei dai lliwgar ar hyd y cei a\u2019i fwytai poblogaidd.<\/p><\/div>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t<\/div> Llyn Eiddwen, tarddiad yr Afon Aeron ar fryniau Mynydd Bach. Llun: Paul White\/Casgliad y Werin Cymru<\/em><\/p><\/div>\n\t\t\t<\/div> Bydd eogiaid a sewiniaid sy'n ceisio esgyn Afon Aeron at eu mannau silio bron yn syth yn wynebu cyfres o goredau. Mae'n rhaid i bysgod ifanc sy'n gwneud eu ffordd i lawr yr afon ymdopi \u00e2'r rhwystrau hyn hefyd.<\/p><\/div>\n\t\t\t<\/div> Un o lednentydd yr Aeron. Bellach, mae\u2019r hyn a ddylai fod yn nant silio sewin cynhyrchiol yn ffos draenio amaethyddol ddinod.<\/p><\/div>\n\t\t\t<\/div> Carcharorion rhyfel Almaeneg yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf yng ngwersyll Frongoch yng Ngogledd Cymru. Defnyddiwyd gangiau o garcharorion rhyfel i lenwi bylchau yn y gweithlu amaethyddol wrth i effaith y rhyfel gynyddu. Yn nalgylch yr Aeron, defnyddiwyd hwy i wella draeniad tir amaethyddol.<\/p><\/div>\n\t\t\t<\/div> The Afon Aeron at Llangeitho I eogiaid yr Iwerydd a \u00a0sewin sy'n dychwelyd i'r Aeron o'r m\u00f4r i silio, mae effaith gweithgarwch dynol yn amlwg yn syth. Mae cyfres o bum cored yn eu \u00a0herio yn Aberaeron. Er bod modd i\u2019r pysgod eu pasio pan fo llif y d?r yn iawn; gyda'i gilydd, maent yn rhwystr i'w taith i\u2019r mannau silio yn y blaenddyfroedd, gan eu gwneud yn fwy agored i ysglyfaethwyr. Efallai, yn fwy niweidiol fyth, mae salmonidau ifanc ar eu ffordd i'r m\u00f4r yn tueddu i oedi wrth strwythurau o'r fath. Er nad yw pobl yn bwyta'r pysgod bach hyn bellach, mae llu o ysglyfaethwyr eraill yn dal i\u2019w disgwyl.<\/p>\n <\/p>\n Mae'n debygol i goredau Aberaeron gael eu hadeiladu er mwyn hwyluso\u2019r broses o ddal y stociau toreithiog o eogiaid a sewin arferai fyw yno. Yn 1916, adroddodd erthygl yn y Cambrian News\u00a0 am ymgais i gael gwared ag un ohonynt drwy ddefnyddio ffrwydron. Roedd y gored wedi'i hadeiladu chwe blynedd ynghynt gan y Bwrdd Pysgodfeydd lleol ac roedd anghytuno ymhlith pysgotwyr lleol ynghylch a\u2019i heffaith.<\/p>\n <\/p>\n Roedd un gr?p, a adwaenid\u00a0 yn lleol fel \u201cMoonlighters\u201d, yn credu y byddai pwll dyfnach y gored yn rhoi lle i\u2019r pysgod orffwys wedi iddynt gyrraedd yr afon. Roedd eraill (a ddisgrifiwyd yn y papur fel \u201cSin Feiners\u201d) yn credu ei fod yn rhoi cyfle rhy dda i botswyr. Ar \u00f4l blynyddoedd o ddadlau brwd, mae\u2019n ymddangos i\u2019r Sin Feiners gymryd camau eu hunain.<\/p>\n <\/p>\n Fodd bynnag, roedd addasiadau dynol i\u2019r Aeron wedi dechrau ymhell cyn hynny. Yn 1807, dargyfeirwyd yr afon drwy harbwr newydd Aberaeron. Roedd coredau eraill hefyd wedi\u2019u gosod ymhellach i fyny\u2019r afon er mwyn pweru nifer o felinau gwl\u00e2n. Yma roedd y melinwyr yn cael eu hamau o osod trapiau yn y ffosydd ar gyfer salmonidau ifanc ar eu ffordd i\u2019r m\u00f4r. Yn ffodus, nid oes llawer o\u2019r coredau hyn i fyny\u2019r afon yn bodoli mwyach.<\/p><\/div>\n\t\t\t<\/div> Mae amaethyddiaeth hefyd wedi gwneud newidiadau ffisegol i lif naturiol Afon Aeron. Mae sythu afonydd a nentydd at ddibenion draenio tir wedi bod yn arfer cyffredin ers canrifoedd, gyda'r nod o gynyddu cynhyrchiant mewn ardaloedd a fyddai fel arall yn rhy wlyb i fod o unrhyw ddefnydd. Mae ardaloedd helaeth o ucheldir Cymru a fyddai fel arall yn anaddas i fyw ynddynt, yn anhramwyadwy ac yn amhosibl i\u2019w ffermio wedi\u2019u trawsnewid yn y modd hwn.<\/p>\n <\/p>\n Ond mae pris i\u2019w dalu. Mae afonydd syth, annaturiol yn cyflymu\u2019r llif ac yn lleihau gallu\u2019r dalgylchoedd i storio d?r. Maent yn gwaethygu llifogydd i lawr yr afon gan effeithio ar gymunedau fel Aberaeron lle mae digwyddiadau llifogydd blaenorol wedi difrodi eiddo. Mewn cyfnodau sych, caiff llai o dd?r ei ryddhau i gynnal y llif. Po gyflymaf yw afon, y mwyaf o waddod, maetholion a chemegau eraill sy'n cael eu tynnu o'r tir. Nid yw afonydd wedi'u haddasu yn cynnig yr amrywiaeth cynefinoedd sydd gan afonydd sy'n troelli'n naturiol ac o ganlyniad, maent yn llawer llai bioamrywiol. Sydd yn newyddion drwg i bysgod a bywyd gwyllt dyfrol arall.<\/p><\/div>\n\t\t\t<\/div> Mae gan ddyffryn ffrwythlon Aeron dreftadaeth amaethyddol gyfoethog. Er bod enw'r afon yn gysylltiedig \u00e2 rhyfela, mae hefyd yn air Cymraeg am \"aeron\". O ganlyniad i gyfoeth amaethyddol y dyffryn, cafodd deg o blastai eu hadeiladu rhwng Tal-sarn ac Aberaeron erbyn dechrau\u2019r ugeinfed ganrif. Roedd sythu nentydd lleol i gyd yn rhan o'r cynllun i gael\u00a0 cymaint \u00e2 phosibl o'r tir. Ym 1918 a chyda phrinder amlwg o lafur, roedd carcharorion rhyfel Almaeneg yn cael eu defnyddio i gloddio llednentydd yr Aeron i wella draeniad y tir.<\/p>\n <\/p>\n Yn gynharach, ym 1874, ysgrifennodd ffermwr at yr Aberystwth Observer i ddweud:<\/p>\n <\/p>\n \u201cMae\u2019r sbwriel a gludir gan Nant Rhiwafallen i afon Aeron yn rhwystro llif\u00a0 yr afon fwy na dwy ran o dair i fyny\u2019r dyffryn. Mae golchi achlysurol yn gwneud y dolydd yn fwy bywiog a ffres ond mae pyllau llonydd, gwastadeddau corsiog, a sianeli d?r segur yn golled fawr ac yn niwsans i\u2019r ffermwr, yn ogystal \u00e2 bod yn bell o fod yn fanteisiol i fagu gwartheg yn llwyddiannus. Ni fydd unrhyw un sy\u2019n gwylio effaith draenio ar wastadeddau Ystrad, a\u2019r diffyg ohono ar wastadeddau Talsarn, yn amau <\/em>??am eiliad y fantais fawr sy\u2019n deillio o ddraenio da.\u201d<\/em><\/p>\n <\/p>\n Canfu arolwg Ymddiriedolaeth Afonydd Gorllewin Cymru ar ddalgylch yr Aeron dystiolaeth o'r addasiadau hyn i brif gangen yr afon. Roedd rhai llednentydd hefyd wedi'u troi'n ddim mwy na ffosydd amaethyddol syth, di-nodwedd. Nid oeddent bellach yn nentydd naturiol lle gallai sewin yr Aeron silio a lle gallai pysgod ifanc ffynnu.<\/p>\n <\/p>\n Yn galonogol, mae ailbroffilio afonydd sydd wedi\u2019u sythu\u2019n artiffisial (a elwir weithiau\u2019n \u201cail-wiglo\u201d) er mwyn eu \u201chailgysylltu\u201d \u00e2\u2019u gorlifdiroedd yn mynd rhagddi yn gyflym fel rhan o waith adfer afonydd ledled y DU. Mae \u00a0dros 2,500km wedi\u2019i adfer ers dechrau\u2019r 1990au ond er bod hyn yn swnio\u2019n drawiadol, mae\u2019n cyfateb i lai na 3% o\u2019r rhwydwaith afonydd sydd wedi\u2019i ddifrodi.<\/p>\n <\/p>\n Mae llawer mwy i\u2019w wneud, Un o\u2019r nifer o argymhellion adfer a wnaed gan Ymddiriedolaeth Afonydd Gorllewin Cymru, yw gweithio gyda thirfeddianwyr i ailbroffilio Afon Aeron a'i hisafonydd er mwyn creu dalgylch mwy naturiol. Mae'r math hwn o waith wedi profi manteision nid yn unig i afonydd ond hefyd i iechyd y pridd. Bydd codi arian ar gyfer y prosiect yn her, yn ogystal ag ennill ymddiriedaeth yn lleol i wneud y newidiadau tirwedd sydd eu hangen.<\/p><\/div>\n\t\t\t<\/div> Taflen ffeithiau Afon Aeron y gellir ei lawrlwytho.<\/p><\/div>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t<\/div> Diolch i Ymddiriedolaeth Afonydd Gorllewin Cymru <\/a>\u00a0am eu cymorth gyda gwybodaeth a lluniau.<\/p>\n <\/p>\n Cyfeiriadau a Mwy o Wybodaeth: <\/strong><\/p>\n <\/p>\n \u201cA comprehensive assessment of stream fragmentation in Great Britain.<\/a>\u201d Gough, Garcia De Leaniz et al, Science of The Total Environment 2019<\/p>\n <\/p>\n \u201cWe have forgotten what a \u2018natural\u2019 river even looks like.<\/a>\u201d David Sear, The Conversation, June 2023.<\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n Casgliad y werin Cymru <\/a><\/p>\n <\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\/wp-content\/uploads\/2024\/11\/llyn-eiddwen-copy.jpg\" "\\"llyn")
<\/span>\n\t\t\t<\/div>![\"\"](\"https:\/\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\/wp-content\/uploads\/2024\/11\/Aeron-weirs.jpg\" "\\"Aeron")
<\/span>\n\t\t\t<\/div>![\"\"](\"https:\/\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\/wp-content\/uploads\/2024\/11\/Llan-llyr.jpg\" "\\"Llan")
<\/span>\n\t\t\t<\/div>![\"\"](\"https:\/\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\/wp-content\/uploads\/2024\/11\/ww1-german-pows.jpg\" "\\"powyr")
<\/span>\n\t\t\t<\/div>![\"\"](\"https:\/\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\/wp-content\/uploads\/2024\/11\/Aeron-copy.jpg\" "\\"copi")
<\/span>\n\t\t\t<\/div>
(cc-by-sa\/2.0 \u2013 \u00a9 Roger D Kidd \u2013 geograph.org.uk\/p\/2536856)<\/p><\/div>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t<\/div>Rhwystrau\u2019r Aeron<\/h3><\/div>\n\t\t\t<\/div>
Dylanwad amaethyddiaeth<\/h3><\/div>\n\t\t\t<\/div>
![\"\"](\"https:\/\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\/wp-content\/uploads\/2024\/11\/The-Aeron-2.jpg\" "\\"Yr")
<\/span><\/a>\n\t\t\t<\/div>