Tachwedd 2023<\/strong><\/p><\/div>\n\t\t\t<\/div> Yn codi ar Fynydd Llangeinwyr ym Morgannwg, De Cymru, mae'r Afan yn afon llifeiriant fach sy'n llifo trwy gwm a fu unwaith yn ddiwydiannol iawn cyn llifo i Fae Abertawe ym Mhort Talbot, tua 16 milltir o'i tharddiad.<\/p>\n <\/p>\n Mae'n stori lwyddiant brin ond bregus. Yn y cyfnod cyn-ddiwydiannol, roedd yr Afan yn cael ei nodi fel pysgodfa iach. Mae cofnodion sydd wedi goroesi yn dangos fod ym 1705, 65 o eogiaid wedi eu dal ym misoedd Hydref, Tachwedd a Rhagfyr yn unig ac ym 1707, daliwyd 37 o eogiaid a 569 o sewiniaid. Fodd bynnag, yn gyffredin \u00e2'r rhan fwyaf o afonydd De Cymru, dioddefodd yn fawr o effeithiau'r chwyldro diwydiannol, gyda chloddio glo ochr yn ochr \u00e2\u2019r diwydiannau haearn a thun yn arbennig, yn diraddio ansawdd ei d?r yn ddifrifol. Yn fuan daeth yr afon a fu unwaith yn ffynnu yn amddifad o'i physgod ac ym 1904, ysgrifennodd Augustus Grimble yn ei lyfr \u201cThe salmon and sea trout rivers of England and Wales\u201d\u00a0 am yr Afan ac afonydd cyfagos \u201c\u2026<\/p>\n <\/p>\n \u201drhaid gadael yr afon hon i ymuno \u00e2\u2019r rhestr o afonydd sydd wedi colli eu pysgod oherwydd llygredd y diwydiannau helaeth a chynyddol yn y rhan hon o Dde Cymru. Mae gwastraff gwenwynig gweithfeydd copr, plwm, tun, haearn a glo wedi ennill gormod o dir i ymyrryd ag ef bellach, ac mae\u2019n debygol iawn na fydd salmonidau byth yn dychwelyd i unrhyw un o\u2019r nentydd hyn eto.\u201d<\/em><\/p>\n <\/p>\n Roedd lefelau llygredd mor uchel ar y pryd, mae\u2019n debygol bod dyfodol yr Afan yn ymddangos yn anobeithiol i lawer. Ond roedd Grimble yn anghywir. Gyda dirywiad y diwydiant glo a diwydiannau trwm yn rhan olaf yr ugeinfed ganrif, dechreuodd ansawdd d?r yr afon wella (er bod bygythiadau llygredd o fwynfeydd segur yn parhau hyd heddiw). Ac, ym 1988, daliwyd yr eog cyntaf yn Afon Afan ers bron i 120 mlynedd.<\/p><\/div>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t<\/div> Cored Corlannau ar rannau isaf Afon Afan yn y 1970au (chwith). Mae'r llun ar y dde yn dangos y \u00a0gored heddiw, wedi'i gostwng a chyda ysgolbysgod Larinier wedi'i osod.<\/p><\/div>\n\t\t\t<\/div> Serch hynny, nid ansawdd d?r yn unig oedd effaith y chwyldro diwydiannol ar afonydd De Cymru. Gwelodd y cyfnod gynnydd enfawr yn nifer y \u00a0coredau a strwythurau eraill (sylfeini pontydd, ceuffosydd, pibellau). I unrhyw eogiaid a sewin a oroesodd y llygredd, daeth mynediad i ardaloedd silio a chynefinoedd i bysgod ifanc yn gynyddol anodd. Er bod ansawdd d?r wedi gwella'n \u00a0raddol\u00a0 wrth i fwyngloddio a diwydiant trwm diflannu, parhaodd y rhwystrau hyn i fudo pysgod.<\/p>\n <\/p>\n Mae rhwystrau i fudo yn un o brif achosion dros ddirywiad poblogaethau pysgod ar draws Ewrop. Yn achos afonydd fel yr Afan,nid yn unig y mae rhwystrau'n atal eogiaid a sewin rhag cyrraedd eu mannau silio, maent hefyd yn peri problem fawr i salmonidau ifanc (smolts) sy'n ceisio cyrraedd y m\u00f4r. Mae'r pysgod ifanc hyn yn oedi eu taith \u00a0wrth bob rhwystr wrth iddynt benderfynu sut i lywio eu ffordd heibio, gan eu gwneud yn agored iawn iysglyfaethwyr. Mae digon o dystiolaeth wyddonol i ddangos y gall afonydd \u00e2 rhwystrau lluosog golli cyfran uchel iawn o'u gleisiad eog mewn rhai blynyddoeddoherwydd hyn.<\/p><\/div>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t<\/div> Mae rhwystrau i fudo yn un o brif achosion dros ddirywiad poblogaethau pysgod ledled Ewrop.<\/p><\/div>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t<\/div> Nododd prosiect gan Brifysgol Abertawe yn 2021 y ffaith syfrdanol bod 295 o strwythurau yn yr Afon Afan. Gall hyd yn oed pontydd pibellau bach fel yr un hon ar Afon Corrwg, llednant i\u2019r Afan, fod yn rhwystr llwyr neu rannol i fudo pysgod.<\/p><\/div>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t<\/div> Mae problemau eraill yn gysylltiedig \u00e2 rhwystrau hefyd. Po fwyaf o rwystrau sydd ar afon, y mwyaf agored fydd rhywogaethau pysgod brodorol i ddigwyddiadau llygredd, gan na allant ddianc yn rhwydd i fyny nac i lawr yr afon. Mae rhan o afon sydd wedi'i chau ffwrdd hefyd yn cymryd llawer yn hwy i adfer nifer y pysgod ar \u00f4l llygredd. Mae coredau yn enwedig yn newid llif naturiol afon, gan greu rhannau tebyg i gamlas yn union i fyny'r afon sy'n casglu silt ac yn mygu infertebratau ac wyau pysgod.<\/p><\/div>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t<\/div> Llygredd o hen waith glo yn Afon Pelenna, un o brif lednentydd Afan.<\/p><\/div>\n\t\t\t<\/div> Gleisiaid eog yn mudo trwy ysgol bysgod Cored Green Park ar eu ffordd i'r m\u00f4r.<\/p><\/div>\n\t\t\t<\/div> Taflen ffeithiau Afon Afan y gellir i\u2019w lawrlwytho<\/p><\/div>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t<\/div> Nododd prosiect gan Brifysgol Abertawe yn 2021 y ffaith syfrdanol bod 295 o strwythurau yn Afon Afan,\u00a0 hyd at ei blaenddyfroedd. Fodd bynnag, diolch i ymdrechion sylweddol clwb pysgota lleol mentrus, mae llawer o'r rhai mwy problemus wedi cael eu datrys ac mae mudo pysgod ar yr Afan wedi gwella'n sylweddol yn ystod y degawdau diwethaf.<\/p>\n <\/p>\n Ers ei sefydlu ym 1951, mae Clwb Pysgota a Chadwraeth Cwm Afan wedi buddsoddi tua \u00a3100K o'i arian ei hun i ddenu cyllid ychwanegol gyda\u2019r nod o adfer iechyd ecolegol yr Afan a sicrhau dychweliad yr eog a\u2019r sewin. Un o'u llwyddiannau cynnar oedd ennill brwydr gyfreithiol yn erbyn y Bwrdd Glo ym 1958 oherwydd ei lygredd dyddiol.<\/p>\n <\/p>\n Yn 2017 roedd y clwb yn rhan o \u201cGr?p Rheoli D?r Afan\u201d a oedd yn cynnwys Tata Steel, Cyfoeth Naturiol Cymru, gweithredwr y porthladd ABP De Cymru a\u2019r cyngor sir a ddechreuodd addasiadau i Gored Green Park ym Mhort Talbot.<\/p>\n <\/p>\n Adeiladwyd y \u00a0gored yn y 1890au i ddarparu d?r ar gyfer doc Port Talbot a'r gwaith dur. Galluogodd y gwaith adeiladu \u00a0ysgol bysgod \"Larinier\" i ddatrys y problemau mudo pysgod a achoswyd ganddo. Mae'r gr?p hefyd wedi gosod ysgolion pysgod ymhellach i fyny'r afon yng Nghorlannau ac wedi hwyluso symudiad pysgod ym Maes y Bettws.<\/p>\n <\/p>\n Yn ogystal, yn gynharach yn 2023, partnerodd Ymddiriedolaeth Afonydd Gorllewin Cymru \u00e2 Chlwb Pysgota a Chadwraeth Cwm Afan a D?r Cymru fel rhan o brosiect Ailgysylltu Afonydd Eog Cymru i gael gwared ar dair cored ddiangen sy'n perthyn i'r cwmni d?r yn rhan uchaf yr afon ger Cymer. Er eu bod yn gymharol isel o ran uchder, roedd y gored yn tarfu ar lif naturiol y d?r, ynghyd \u00e2 symudiad graean a gwaddod yn yr afon. Gyda hwy bellach wedi mynd, mae\u2019r Afan yma'n gallu llifo'n rhydd eto. Mae'r Ymddiriedolaeth hefyd yn archwilio opsiynau ar gyfer ysgol bysgodnewydd ym Maes y Bettws a gyda'i phartneriaid, yn gweithio gyda gwirfoddolwyr lleol i glirio clymog Japan a jac y neidiwr o Nant Clais, un o'r llednentydd silio pwysicaf ar yr Afan isaf.\u00a0<\/p>\n <\/p>\n Er bod yr ymdrechion hyn wedi helpu i adfer poblogaeth fach ond gynyddol o eogiaid yr Iwerydd yn Afon Afan, mae problemau mudo pysgod yn parhau. Er enghraifft, mae Cored Newbridge ar aber yr Afan yn rhwystr rhannol sy'n oedi pysgod sy'n mudo i fyny'r afon ac i lawr, gan eu gadael yn fwy agored i ysglyfaethu nes bod y llanw sy'n dod i mewn yn gorchuddio'r strwythur ac yn caniat\u00e1u iddynt basio. Nid yw cael gwared ar y gored yn opsiwn gan ei fod yn cynnal pont restredig Gradd 2 CADW i fyny'r afon. Yn lle hynny, mae Clwb Pysgota a Chadwraeth Dyffryn Afan yn obeithiol y gellir gosod ysgol bysgod \"ramp creigiog\" ar\u00a0 lan chwith \u00a0yr afon (ochr dde'r llun isod).<\/p><\/div>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t<\/div> Cored Newbridge yn estyniad y llanw Afon Afan. Er mai dim ond pan fydd y llanw'n dod i mewn yn ei gorchuddio y gall pysgod mudol fynd drwyddi, ni ellir symud y strwythur hwn gan ei fod yn cynnal pont restredig Gradd 2 CADW ychydig i fyny'r afon. Mae ysgol bysgod ramp creigiog wedi'i gynllunio (ar ochr dde'r llun).<\/p><\/div>\n\t\t\t<\/div> Wedi rhoi cymaint o'u hamser, eu hymdrech a'u hadnoddau i adfywio'r afon Afan, mae'r clwb yn ymwybodol iawn o'rperyglon sy\u2019n wynebu iechyd yr afon yn y dyfodol.Yn ogystal \u00e2'r bygythiad parhaus o lygredd o byllau glo segur, gall gollyngiadau carthion, ffracio, cynlluniau ynni d?r bach a chynigion ynni'r llanw oll greu bygythiadau all ddadwneud y cynnydd a thanseilio'r gwelliannau a wnaethpwyd \u00a0yn ystod y blynyddoedd diwethaf.<\/p>\n <\/p>\n Dylai'r gair olaf fynd i Ivor Lewis, a dalodd deyrnged yn ei lyfr 1999 \u201cThe Afan Fisheries\u201d i adferiad yr afon a'r hyn y gellid ei gyflawni gan gr?p bach, ymroddedig o bobl, \u201c\u2026oedd yn amharod i dderbyn gwaddol y gorffennol ac a oedd yn benderfynol o adfer eu treftadaeth.\u201d<\/em><\/p><\/div>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t<\/div> Diolch i John Phillips, Llywydd Clwb Pysgota a Chadwraeth Cwm AfanValley Angling and Conservation Club<\/a>, ac i Ymddiriedolaeth Afonydd Gorllewin Cymru am eu cymorth gyda gwybodaeth a lluniau.<\/p>\n <\/p>\n References & More Information:<\/strong><\/p>\n <\/p>\n West Wales Rivers Trust weir removals on the Afan.<\/a><\/p>\n <\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/3-scaled.jpg\" "\\"Sioe")
<\/span>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t<\/div>![\"\"](\"https:\/\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/5-scaled.jpg\" "\\"Sioe")
<\/span>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t<\/div>![\"\"](\"https:\/\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/salmo-2.jpg\" "\\"salmo")
<\/span>\n\t\t\t<\/div>![\"\"](\"https:\/\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/Corrwg-pipe-bridge-2.jpg\" "\\"Pont")
<\/span>\n\t\t\t<\/div>![\"\"](\"https:\/\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/mine-pollution-copy1.jpg\" "\\"llygredd")
<\/span>\n\t\t\t<\/div>![\"\"](\"https:\/\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/salmon-smolts-scaled.jpg\" "\\"Detholiad")
<\/span><\/a>\n\t\t\t<\/div>![\"\"](\"https:\/\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/Afon-Afan-Factsheet-Thumbnail.jpg\" "\\"Taflen")
<\/span><\/a>\n\t\t\t<\/div>![\"\"](\"https:\/\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/Newbridge-weirbridge1-scaled.jpg\" "\\"DCIM100MEDIADJI_0208.JPG\\"")
<\/span>\n\t\t\t<\/div>