{"id":8936,"date":"2023-12-21T17:25:14","date_gmt":"2023-12-21T17:25:14","guid":{"rendered":"https:\/\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\/afon-elan\/"},"modified":"2026-10-17T22:44:01","modified_gmt":"2026-10-17T21:44:01","slug":"afon-elan","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\/cy\/afon-elan\/","title":{"rendered":"Afon Elan"},"content":{"rendered":"

\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t

Rhagfyr 2023<\/strong><\/p><\/div>\n\t\t\t<\/div>

\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t

Ar noson hydrefol ym 1880, bu terfysg\u00a0 mewn tref yng nghanolbarth Cymru. Mor ffyrnig oedd y terfysg fel yr adroddwyd bod un dyn wedi bod yn ffodus i ddianc gyda'i fywyd.<\/p>\n

<\/p>\n

Achos yr aflonyddwch? Eog yr Iwerydd. Nid eu prinder na'u difodiant oedd dan sylw, ond yn hytrach eu digonedd toreithiog ac, yn benodol, ymdrechion beiliaid d?r i atal trigolion Rhaeadr rhag cymryd eu cyfran o'r toreth naturiol o afon Elan gerllaw.<\/p>\n

<\/p>\n

Bu 1880 yn flwyddyn o nifer o ddigwyddiadau potsio pysgod dramatig yn yr ardal. Ar y noson honno ym mis Tachwedd, digwyddodd \"Terfysg Beca\" fel y'i disgrifiwyd yn y wasg (wedi\u2019i enwi ar \u00f4l cyfnod o wrthdaro gwledig cynharach yn y ganrif) pan fu i griw o 68 o botswyr gymryd tua ugain o eogiaid o afon Elan, gyda chefnogaeth tyrfa o bobl leol. Ychydig ddyddiau'n ddiweddarach, adroddwyd bod tua 100 o \"Becaiaid\" wedi bod yn trywanu eogiaid ar yr\u00a0 afon Gwy (y mae afon Elan yn llednant ohoni). Yn ofni dial creulon gan y pysgotwyr, safodd y beiliaid lleol a'r heddlu o\u2019r neilltu wrth i'r pysgod gael eu tynnu. Penderfyniad doeth yn \u00f4l pob tebyg o ystyried i un dyn a feiddiodd fynegi anfodlonrwydd gael ei gludo i'r ysbyty gydag asennau wedi torri.<\/p>\n

<\/p>\n

Yn gynharach y flwyddyn honno adroddodd y Cambrian News am ddigwyddiad potsio ar raddfa fawr arall, tro hwn\u00a0 ym mis Ionawr:<\/p>\n

<\/p>\n

\u201cPysgotwyd pob rhyd ar afon Elan, a daliwyd llawer iawn o eogiaid. Dywedir bod y potswyr wedi\u00a0 gwthio\u2019r pysgod yn agored drwy strydoedd y dref a\u2019u hanfon i ffwrdd mewn llwythi o gerbydau.\u201d<\/em><\/p><\/div>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t<\/div>

\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\"\"<\/span>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t<\/div>
\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\"\"<\/span>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t<\/div>
\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t

Gang potsio eogiaid yn gweithio afon yn nalgylch uchaf Afon Gwy (yn \u00f4l pob tebyg ddechrau'r 1900au).<\/p><\/div>\n\t\t\t<\/div>

\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t

Gyda'i tharddiad yn uchel ym mryniau Ceredigion (a elwir yn Elenydd), llifai Afon Elan ar un adeg\u00a0 am tua phum milltir ar hugain i'r de-ddwyrain gan ymuno \u00e2'r Afon Gwy ychydig filltiroedd i lawr yr afon o Rhaeadr Gwy. Hyd at y 1890au, roedd Afon Elan yn doreithiog o eogiaid. Ym mis Ebrill 1892, fodd bynnag, nid felly y cyflwynwyd y sefyllfa i ASau yn San Steffan gan y peiriannydd sifil James Mansergh, a oedd wedi ymgymryd \u00e2'r her o ddatrys problemau cyflenwad d?r Birmingham.<\/p>\n

<\/p>\n

Ar y pryd, roedd ail ddinas Lloegr yn rhedeg allan o dd?r gl\u00e2n. Roedd ei ehangu cyflym yn ystod y cyfnod diwydiannol yn golygu bod poblogaeth gynyddol bellach yn dioddef achosion o glefydau a gysylltir fel arfer \u00e2 chyflenwadau d?r aflan: colera a theiffoid yn arbennig. Er gwaethaf y potsio a\u2019r terfysg, adroddodd y Western Mail fod Mansergh wedi dweud wrth ASau nad oedd \u201c\u2026bron dim pysgota eog o amgylch yr Elan, a bach iawn o ardaloedd silio.\u201d<\/em><\/p>\n

<\/p>\n

Nid yw\u2019n glir a dderbyniwyd hyn fel disgrifiad cywir ond o dan bwysau gan gyngor y ddinas, pasiodd y Senedd Ddeddf D?r Corfforaeth Birmingham ym 1892, gan ganiat\u00e1u i dir yng nghanolbarth Cymru gael ei brynu\u2019n orfodol i adeiladu argaeau a chreu cyflenwad d?r newydd.<\/p><\/div>\n\t\t\t<\/div>

\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\"\"<\/span>\n\t\t\t<\/div>
\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t

Yr Afon Elan<\/p><\/div>\n\t\t\t<\/div>

\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t

Dechreuwyd ar y gwaith o adeiladu cyfres o argaeau mawr yng Nghwm Elan yn fuan y flwyddyn ganlynol. Naw mlynedd yn ddiweddarach, ar 21aino Orffennaf 1904, dechreuodd y d?r a oedd wedi'i fwriadu ar gyfer Cas-gwent a M\u00f4r Hafren, lifo yn hytrach, 60 milltir i'r gogledd-ddwyrain, i Gronfa Dd?r Frankley a oedd newydd ei chloddio ar ymylon de-orllewin Birmingham.<\/p>\n

<\/p>\n

Roedd Argaeau Elan a'u dyfrbont yn gampwaith peiriannol Fictoraidd. Fodd bynnag, i ecoleg a bywyd gwyllt yr Elan, roedd y rhan hon o ddalgylch afon Gwy bellach wedi newid am byth. Yn ogystal \u00e2 newidiadau sylfaenol mewn geomorffoleg, cemeg a thymheredd y d?r, roedd yr argaeau wedi cau blaenddyfroedd yr Elan rhag eogiaid yr Iwerydd a arferai silio a meithrin\u00a0 eogiaid ifanc yno.<\/p>\n

<\/p>\n

Er i Mansergh leihau\u2019r effeithiau negyddol ar yr amgylchedd yn ei araith i San Steffan, cydnabuwyd effeithiau tebygol yr argaeau ar stociau pysgod Elan a Gwy. Roedd cynlluniau lliniaru ar gyfer y silfeydd a gollwyd yn cynnwys gwella mynediad pysgod i lednentydd cyfagos a sefydlu cronfa barhaol a dalwyd amdani gan Gorfforaeth Birmingham i wella pysgodfeydd Gwy, cronfa sy\u2019n dal i fodoli heddiw ac a reolir gan Gyfoeth Naturiol Cymru. Ym 1907, dair blynedd ar \u00f4l i\u2019r argaeau gael eu cwblhau, adroddodd The Evening Express (papur newydd o Gaerdydd) fod:<\/p>\n

<\/p>\n

\u201cMae\u2019r Afon Elan, o\u2019i chymer \u00e2\u2019r Gwy hyd at argae Caban Coch yng Ngwaith D?r Birmingham, yn llythrennol yn byrlymu o eogiaid<\/em>\u201d a thrwy sefyll ar un o bontydd-troed yr Elan, \u201dgellir cyfrif cymaint <\/em>\u00e2 hanner cant o eogiaid mewn cynifer o eiliadau.<\/em>\u201d<\/em><\/p><\/div>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t<\/div>

\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\"\"<\/span>\n\t\t\t<\/div>
\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t

Dechrau\u2019r gwaith ar adeiladu'r isaf o argaeau Elan, Caban Coch, ym 1892.<\/p><\/div>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t<\/div>

\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\"\"<\/span>\n\t\t\t<\/div>
\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t

\u201cCwm Elan\u201d, t? lle'r oedd y bardd Shelley yn aros yn aml ond a gollwyd i'r dyfroedd ar \u00f4l i'r argaeau gael eu hadeiladu. Defnyddiwyd \u201cCwm Elan\u201d i gartrefu peirianwyr yn ystod y cyfnod adeiladu, ond cafodd ei ddymchwel cyn iddo gael ei foddi.<\/p><\/div>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t<\/div>

\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t

Mae'r papur newydd hefyd yn adrodd am fenter gan Gorfforaeth Birmingham i greu gwelyau silio artiffisial islaw'r argae isaf, Caban Coch. Amcangyfrifwyd bod dros 500 o eogiaid wedi mynd yn sownd rhwng y coredau hyn, heb allu symud ymhellach i fyny'r afon. Ni fyddai'r gwelyau silio artiffisial hyn yn bodoli yn hir: ym 1932 nododd JA Hutton nad oedd eogiaid bellach yn silio yn union islaw argae Caban Coch a'u bod bellach ond i'w cael yn ardaloedd isaf yr Elan.<\/p>\n

<\/p>\n

Erbyn dechrau'r 21ain ganrif, roedd ecoleg yr Elan wedi dirywio'n ddifrifol. Er bod y graean yn y 5 milltir o afon islaw Caban Coch wedi golchi'n raddol i lawr yr afon yn eu ffordd naturiol, roedd yr argaeau wedi atal unrhyw raean arall ddod yn ei le. Roedd cerrig a chreigiau noeth yn lle\u2019r graean\u00a0 sydd mor hanfodol i bysgod ac infertebratau allu byw ynddo.<\/p><\/div>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t<\/div>

\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\"\"<\/span>\n\t\t\t<\/div>
\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t

Graean newydd yn cael ei gyflwyno gan Sefydliad Gwy ac Wysg i'r Elan islaw'r argae isaf. Mae'r graean hwn yn cael ei bentyrru ar y lan yn barod i lif y gaeaf ei ddosbarthu'n naturiol yn yr afon.<\/p><\/div>\n\t\t\t<\/div>

\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\"\"<\/span><\/a>\n\t\t\t<\/div>
\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t

O fewn pedair blynedd i ddechrau prosiect ailgyflenwi graean yr Elan, cofnodwyd bod nifer yr eogiaid ifanc wedi cynyddu ugain gwaith. Daliwyd y silod m\u00e2n hyn yn ystod arolygon electrobysgota yn yr Elan yn 2017.<\/p><\/div>\n\t\t\t<\/div>

\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\"\"<\/span><\/a>\n\t\t\t<\/div>
\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t

Taflen ffeithiau Afon Elan i\u2019w lawrlwytho<\/p><\/div>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t<\/div>

\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t

Yn 2016, lansiwyd menter newydd i adfer graean coll yr afon gan Sefydliad Gwy ac Wysg, D?r Cymru a Chyfoeth Naturiol Cymru. Cyflwynwyd miloedd o dunelli o raean newydd i'r Elan ychydig islaw'r argaeau, wedi'u caffael o safleoedd ar ran uchaf y Gwy ac ymhellach i fyny'r afon Elan.Cafwyd canlyniadau cadarnhaol bron yn syth. Erbyn 2020 ac ar \u00f4l pedwar ailgyflenwad o raean, roedd pysgod yn dechrau dychwelyd yn ei niferoedd. Gwelwyd eogiaid unwaith eto yn silio ychydig islaw'r argaeau ac roedd arolygon electrobysgota wedi cofrestru cynnydd o ugain gwaith yn nifer yr eogiaid ifanc yn yr Elan. Roedd poblogaethau infertebratau wedi dechrau gwella, ynghyd a rhywogaethau pysgod eraill (fel brithyll a phenlletwad) ynghyd \u00e2 glas y dorlan a chrehyrod. Dangosodd llwyddiant y prosiect yr hyn y gellid ei gyflawni \u00a0trwy\u00a0 gynyddu graean, ac arweiniodd at fentrau tebyg ar yr Wysg a'r Taf.<\/p>\n

<\/p>\n

O'r cychwyn cyntaf, rhagwelwyd \u00a0mai\u2019r anhawster mwyaf wrth adeiladu ar y prosiect a'i gynnal \u00a0byddai dod o hyd i safleoedd ffynhonnell graean. Yn anffodus, daeth y rhagfynegiad hwnnw'n wir. Er bod gan yr Elan i fyny'r afon o'r argaeau ddyddodion mawr o raean afon (fel sydd gan ei llednant y Claerwen) a'i bod yn ffynhonnell naturiol i'r afon islaw, mae'r ardal yn Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig (SoDdGA). Dangoswyd bod safleoedd ffynhonnell yn adfer yn gyflym ond mae angen ystyried pob amser y risgiau i SoDdGA o echdynnu graean.<\/p>\n

<\/p>\n

Mae hyn wedi golygu, yn lle'r ychydig gannoedd o dunelli o raean y flwyddyn oedd eu hangen, fod Sefydliad Gwy ac Wysg wedi cael trafferth cyflwyno hanner y swm hwnnw yn ystod y blynyddoedd diwethaf.\u00a0 Wedi\u2019r llwyddiannau cynnar, mae niferoedd yr eogiaid wedi gostwng eto, ond nid i'r un lefelau isel cyn dechrau\u2019r prosiect. Er gwaethaf yr anawsterau hyn, mae Sefydliad Gwy ac Wysg wedi parhau i chwilio am safleoedd ffynhonnell hyfyw newydd. Ac mae rheswm da dros hynny: mae'r Elan yn cynrychioli 7% o ardal silio eogiaid y Gwy ac mae'n dod yn fwyfwy pwysig i'r rhywogaeth bysgod hon sydd dan fygythiad yma. Cyn belled \u00e2 bod y cynefin yn iawn, gall llifau rheoledig yr argaeau roi rhywfaint o loches iddynt rhag eithafion tymheredd a llif wrth i newid hinsawdd ddigwydd.<\/p>\n

<\/p>\n

 <\/p>\n

<\/p>\n

 <\/p>\n

<\/p>\n

Nid dyna ddiwedd ar bwysigrwydd yr Elan i eogiaid yr afon Gwy. Hyd yn oed yn \u00f4l ym 1892 awgrymwyd, yn ogystal \u00e2 chronfa lliniaru\u2019r argaeau, \u201cy dylid cynyddu\u2019n sylweddol y cyflenwad o d?r digolledu a anfonir i lawr y nentydd fel y\u2019i cynigir nawr.\u201dFodd bynnag, nid tan 2016 a gweithredu argymhellion Gr?p Tynnu D?r Gwy ac Wysg (UWAG) y dechreuodd gollyngiadau o gronfeydd d?r Elan helpu eogiaid a rhywogaethau pysgod eraill. Wedi\u2019i ffurfio o Sefydliad Gwy ac Wysg, D?r Cymru, Cyfoeth Naturiol Cymru ac Ymddiriedolaeth Camlesi ac Afonydd, sicrhaodd gwaith arloesol UWAG fod gollyngiadau d?r o argaeau Elan yn cynorthwyo mudo eogiaid trwy ryddhau d?r ychwanegol i ategu at lifeiriant yr haf sy\u2019n hanfodol ar gyfer eu taith i fyny\u2019r afon. Yr un mor bwysig, os byddai\u2019r llif yn rhan isaf Afon Gwy yn gostwng yn agos at y lefel isaf sydd ei hangen ar eogiaid i fynd i mewn i\u2019r afon, argymhellodd UWAG ryddhau d?r ychwanegol i leihau marwolaethau yn yr aberoedd.<\/p><\/div>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t<\/div>

\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\"\"<\/span>\n\t\t\t<\/div>
\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t

Diolch i waith Gr?p Tynnu D?r Gwy ac Wysg, mae d?r bellach yn cael ei ryddhau o Gaban Coch i helpu eogiaid a rhywogaethau eraill yn Elan a\u2019r Gwy.<\/p><\/div>\n\t\t\t<\/div>

\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t

Ni ellir tanbrisio llwyddiant UWAG. Er bod eu gwaith wedi canolbwyntio ar eogiaid, \u00a0cafwyd buddion ehangach i ecoleg yr Elan a\u2019r Gwy hefyd. Mae rhyddhadau y d?r hyn mor arwyddocaol\u00a0 fel y byddai unrhyw un sy'n anghyfarwydd \u00e2\u2019r Elan a Gwy, wrth sefyll wrth eu cymer yn ystod haf sych yn cael anhawster gwybod pa un oedd y brif afon a pha un oedd y llednant.\u00a0<\/p>\n

<\/p>\n

Ym mis Rhagfyr 2023, nododd yr Undeb Rhyngwladol dros Gadwraeth Natur (IUCN) fod niferoedd eogiaid yr Iwerydd byd-eang wedi gostwng 23% rhwng 2006 a 2023 a bod y rhywogaeth bellach mewn perygl yn y DU. Mae'n amlwg bod rhaid gwneud popeth posibl i\u2019w diogelu a\u2019u gwarchod.Er bod y dyddiau pan oedd llwythi o eogiaid Elan a ddaliwyd yn anghyfreithlon yn bwydo cegau newynog y fro bellach yn hen, hen hanes, mae gan yr afon hon r\u00f4l arwyddocaol o hyd i'w chwarae yng ngoroesiad y rhywogaeth hon yn y dyfodol.<\/p><\/div>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t<\/div>

\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t

Diolch i Sefydliad Gwy ac Wysg <\/a>am eu cymorth gyda gwybodaeth a lluniau.<\/p><\/div>\n\t\t\t<\/div>

\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t

Postio:<\/p><\/div>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\n\t\t\t\t\n\t\t\t<\/div><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Mae Afon Elan yn llifo o rostiroedd Ceredigion cyn mynd i mewn i Graig Goch, y cyntaf o gyfres o gronfeydd d?r a adeiladwyd ar \u00f4l 1893 i ddarparu d?r i Birmingham. Ar un adeg roedd ei heogiaid mor doreithiog, fe achoson nhw derfysg mewn tref gyfagos ….<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":8422,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_et_pb_use_builder":"on","_et_pb_old_content":"","_et_gb_content_width":"","footnotes":""},"categories":[58],"tags":[],"class_list":["post-8936","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-afon-y-mis"],"yoast_head":"\nAfon Elan - Afonydd Cymru<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\/elan\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"cy_GB\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Afon Elan - Afonydd Cymru\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Mae Afon Elan yn llifo o rostiroedd Ceredigion cyn mynd i mewn i Graig Goch, y cyntaf o gyfres o gronfeydd d?r a adeiladwyd ar \u00f4l 1893 i ddarparu d?r i Birmingham. Ar un adeg roedd ei heogiaid mor doreithiog, fe achoson nhw derfysg mewn tref gyfagos ....\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\/elan\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Afonydd Cymru\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2023-12-21T17:25:14+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2026-10-17T21:44:01+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/Caban-Coch-scaled.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"2048\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"1342\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"Seth Johnson-Marshall\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"Seth Johnson-Marshall\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"14 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\\\/elan\\\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\\\/elan\\\/\"},\"author\":{\"name\":\"Seth Johnson-Marshall\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/4014068ab3f19d974bca1f2bd567d2bc\"},\"headline\":\"Afon Elan\",\"datePublished\":\"2023-12-21T17:25:14+00:00\",\"dateModified\":\"2026-10-17T21:44:01+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\\\/elan\\\/\"},\"wordCount\":2924,\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\\\/elan\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2023\\\/12\\\/Caban-Coch-scaled.jpg\",\"articleSection\":[\"Afon y Mis\"],\"inLanguage\":\"cy-GB\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\\\/elan\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\\\/elan\\\/\",\"name\":\"Afon Elan - Afonydd Cymru\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\\\/elan\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\\\/elan\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2023\\\/12\\\/Caban-Coch-scaled.jpg\",\"datePublished\":\"2023-12-21T17:25:14+00:00\",\"dateModified\":\"2026-10-17T21:44:01+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/4014068ab3f19d974bca1f2bd567d2bc\"},\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\\\/elan\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"cy-GB\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\\\/elan\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"cy-GB\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\\\/elan\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2023\\\/12\\\/Caban-Coch-scaled.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2023\\\/12\\\/Caban-Coch-scaled.jpg\",\"width\":2048,\"height\":1342},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\\\/elan\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\\\/\\\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Afon Elan\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\\\/\",\"name\":\"Afonydd Cymru\",\"description\":\"Caring for Welsh Rivers\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"cy-GB\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/4014068ab3f19d974bca1f2bd567d2bc\",\"name\":\"Seth Johnson-Marshall\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"cy-GB\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/ab96db04fe886625b70397fbc1562d1c1aca5b0d177b9870a3d972568e35cb8b?s=96&d=mm&r=g\",\"url\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/ab96db04fe886625b70397fbc1562d1c1aca5b0d177b9870a3d972568e35cb8b?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/ab96db04fe886625b70397fbc1562d1c1aca5b0d177b9870a3d972568e35cb8b?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"Seth Johnson-Marshall\"},\"url\":\"https:\\\/\\\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\\\/cy\\\/author\\\/seth-johnson-marshall\\\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Afon Elan - Afonydd Cymru","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\/elan\/","og_locale":"cy_GB","og_type":"article","og_title":"Afon Elan - Afonydd Cymru","og_description":"Mae Afon Elan yn llifo o rostiroedd Ceredigion cyn mynd i mewn i Graig Goch, y cyntaf o gyfres o gronfeydd d?r a adeiladwyd ar \u00f4l 1893 i ddarparu d?r i Birmingham. Ar un adeg roedd ei heogiaid mor doreithiog, fe achoson nhw derfysg mewn tref gyfagos ....","og_url":"https:\/\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\/elan\/","og_site_name":"Afonydd Cymru","article_published_time":"2023-12-21T17:25:14+00:00","article_modified_time":"2026-10-17T21:44:01+00:00","og_image":[{"width":2048,"height":1342,"url":"https:\/\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/Caban-Coch-scaled.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"Seth Johnson-Marshall","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Written by":"Seth Johnson-Marshall","Est. reading time":"14 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\/elan\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\/elan\/"},"author":{"name":"Seth Johnson-Marshall","@id":"https:\/\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\/#\/schema\/person\/4014068ab3f19d974bca1f2bd567d2bc"},"headline":"Afon Elan","datePublished":"2023-12-21T17:25:14+00:00","dateModified":"2026-10-17T21:44:01+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\/elan\/"},"wordCount":2924,"image":{"@id":"https:\/\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\/elan\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/Caban-Coch-scaled.jpg","articleSection":["Afon y Mis"],"inLanguage":"cy-GB"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\/elan\/","url":"https:\/\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\/elan\/","name":"Afon Elan - Afonydd Cymru","isPartOf":{"@id":"https:\/\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\/elan\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\/elan\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/Caban-Coch-scaled.jpg","datePublished":"2023-12-21T17:25:14+00:00","dateModified":"2026-10-17T21:44:01+00:00","author":{"@id":"https:\/\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\/#\/schema\/person\/4014068ab3f19d974bca1f2bd567d2bc"},"breadcrumb":{"@id":"https:\/\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\/elan\/#breadcrumb"},"inLanguage":"cy-GB","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\/elan\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"cy-GB","@id":"https:\/\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\/elan\/#primaryimage","url":"https:\/\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/Caban-Coch-scaled.jpg","contentUrl":"https:\/\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/Caban-Coch-scaled.jpg","width":2048,"height":1342},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\/elan\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Afon Elan"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\/#website","url":"https:\/\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\/","name":"Afonydd Cymru","description":"Caring for Welsh Rivers","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"cy-GB"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\/#\/schema\/person\/4014068ab3f19d974bca1f2bd567d2bc","name":"Seth Johnson-Marshall","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"cy-GB","@id":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/ab96db04fe886625b70397fbc1562d1c1aca5b0d177b9870a3d972568e35cb8b?s=96&d=mm&r=g","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/ab96db04fe886625b70397fbc1562d1c1aca5b0d177b9870a3d972568e35cb8b?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/ab96db04fe886625b70397fbc1562d1c1aca5b0d177b9870a3d972568e35cb8b?s=96&d=mm&r=g","caption":"Seth Johnson-Marshall"},"url":"https:\/\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\/cy\/author\/seth-johnson-marshall\/"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8936","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=8936"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8936\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":12156,"href":"https:\/\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8936\/revisions\/12156"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/media\/8422"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=8936"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=8936"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/afonyddcymru.cambrianweb.dev\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=8936"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}