Safbwynt Afonydd Cymru
Mae safleoedd tir halogedig yn parhau i fod yn etifeddiaeth o orffennol diwydiannol cryf Cymru. Yn hanesyddol, gwaredwyd y deunyddiau hyn yn rheolaidd drwy safleoedd anghyfreoleiddiedig megis chwareli segur. Daeth yr halogiad o ystod eang o ddeunyddiau, yn dibynnu ar y diwydiant dan sylw. O'r safleoedd a nodwyd yng Nghymru, y prif halogion oedd benzo(a)pyrene, plwm ac arsenig – a ddarganfuwyd mewn dros 60% o’r safleoedd. Roedd cemegau eraill yn cynnwys Hydrocarbonau Monoaromatig (MAHs), cyfanswm hydrocarbonau petrolewm (TPH), Hydrocarbonau Aromatig Polysyclig (PAHs) a Biffennylau Polyclorinedig (PCBs).
Cyn 2001 a chyflwyno’r drefn tir halogedig yng Nghymru, nid oedd dull penodol ar waith i ymdrin â’r halogiad tir hanesyddol ar safleoedd â photensial isel ar gyfer ailddatblygu. Ymdrinnir â halogiad tir yng Nghymru yn bennaf drwy'r broses gynllunio (93% o'r safleoedd).
Cyflwynwyd deddfwriaeth sylfaenol gyntaf i ymdrin ag etifeddiaeth hanesyddol tir halogedig drwy Ran 2A o Ddeddf Diogelu’r Amgylchedd 1990. Fe’i hymgorfforwyd yn Neddf Diogelu’r Amgylchedd (1990) gan adran 57 o Ddeddf yr Amgylchedd (1995), ac fe ddaeth i rym yng Nghymru ar 1af o Orffennaf 2001. Cafodd y rhain eu disodli gan Reoliadau Tir Halogedig (Cymru) 2006, sy’n cynnwys darpariaethau ychwanegol ar gyfer safleoedd sydd wedi’u heffeithio gan halogiad ymbelydrol. Mae’n gosod dyletswydd statudol ar Awdurdodau Lleol (fel y prif reoleiddwyr) i archwilio eu hardaloedd er mwyn nodi tir halogedig. Gwneir hyn yn unol â’r strategaeth archwilio a gyhoeddir gan yr Awdurdodau Lleol.
Diffinnir Tir Llygredig yn Rhan 2A fel unrhyw dir sy’n ymddangos i’r Awdurdod Lleol yn yr ardal y mae’r tir ynddi i fod mewn cyflwr o’r fath, oherwydd sylweddau yn, ar neu o dan y tir, fel bod:
(a) niwed sylweddol yn cael ei achosi neu fod posibilrwydd sylweddol o achosi niwed o’r fath; neu
(b) llygredd sylweddol i ddyfroedd rheoledig yn cael ei achosi, neu fod posibilrwydd sylweddol o achosi llygredd o’r fath.
Ers 2001, mae tua 3% o safleoedd halogedig wedi cael eu trin o dan Ran 2A o Ddeddf Diogelu'r Amgylchedd 1990 a swm tebyg trwy gamau gwirfoddol.
Er mai Awdurdodau Lleol yn unig sy'n gyfrifol am nodi tir halogedig yn ffurfiol, mewn rhai amgylchiadau penodol, Cyfoeth Naturiol Cymru fydd yn gyfrifol am sicrhau bod safleoedd yn cael eu hadfer. Gelwir y rhain yn Safleoedd Arbennig, a ddiffinnir fel tir halogedig a bennir o dan Ran 2A sydd hefyd yn bodloni un neu fwy o amodau a nodir yn Rheoliadau Tir Halogedig (Cymru) 2006. Gellir dynodi tir halogedig fel safle arbennig os yw’n perthyn i gategorïau defnydd penodol o dir neu’n arwain at fathau penodol o lygredd i ddyfroedd rheoledig. Dim ond dau safle o’r fath sydd wedi’u dynodi yng Nghymru.
Erbyn diwedd mis Rhagfyr 2013, roedd 175 o safleoedd wedi'u pennu o dan Ran 2A, gan gynnwys dau safle arbennig dynodedig. O'r 175 o safleoedd tir halogedig, cafodd 64 o’r penderfyniadau eu dirymu yn 2009. Adroddodd yr awdurdodau lleol fod 97 o safleoedd allan o 111 o safleoedd wedi'u hadfer yn llwyr.
Dangosodd adolygiad gan Cyfoeth Naturiol Cymru yn 2016 fod 10,130 o safleoedd halogedig posibl yng Nghymru wedi'u nodi ar gyflwyniad y ddeddfwriaeth. Yn dilyn hynny, cafodd 800 o’r safleoedd â’r flaenoriaeth uchaf eu harchwilio’n fanwl, gyda 175 ohonynt (gan gynnwys dau Safle Arbennig) yn cael eu pennu’n ffurfiol fel tir halogedig.
Mae'r 175 o safleoedd tir halogedig yng Nghymru wedi'u gwasgaru ar draws 11 ardal Awdurdod Lleol. Cafodd y rhain eu nodi naill ai oherwydd eu heffaith ar iechyd dynol neu ar ddyfroedd rheoledig. Nid oes sicrwydd bod hyn yn cynrychioli'r holl safleoedd halogedig yng Nghymru, dim ond y rhai a nodwyd o dan yr adolygiad deddfwriaethol cychwynnol. Ers adolygiad 2016, mae un safle arall wedi'i bennu gan Awdurdod Lleol fel tir halogedig.
Mae tir halogedig yn fater cymhleth iawn ac nid oes gan sefydliad bach fel Afonydd Cymru unrhyw arbenigedd yn y maes hwn gan gynnwys ynghylch halogion penodol, fel PCBs. Yn yr un modd, nid oes gan yr ymddiriedolaethau rhanbarthol sy'n gweithredu ar yr afonydd hyn y fath arbenigedd chwaith. Felly, nid ydym mewn sefyllfa i ateb unrhyw ymholiadau sy’n ymwneud â thir halogedig.
Fodd bynnag, rydym yn pryderu ynghylch nifer o achosion gwirioneddol a phosibl o ryddhau deunyddiau o safleoedd tir halogedig i’n hafonydd, yn enwedig ym Maendy, T? Llwyd a Brofiscin. Rydym wedi bod yn adrodd y pryderon hyn yn rheolaidd, yn enwedig mewn perthynas â gollyngiadau heb eu rheoli o'r safleoedd i gyrsiau d?r a bydd ein hymddiriedolaethau’n parhau i adrodd pryderon ynghylch pob llygredd a amheuir i Cyfoeth Naturiol Cymru pan neu bryd y byddant yn eu gweld wrth ymgymryd â'u gwaith dyddiol.
Fel rhan o'n gweledigaeth ar gyfer afonydd glân ac iach i bob cymuned yng Nghymru, hoffai Afonydd Cymru weld Llywodraeth Cymru, Awdurdodau Lleol a Chyfoeth Naturiol Cymru yn rhoi mwy o ffocws ac adnoddau i'r safleoedd tir halogedig hyn er mwyn lleihau unrhyw niwed posibl i iechyd pobl neu i'r amgylcheddau daearol a dyfrol.
Afonydd Cymru, Mehefin 2024.