Medi 2024
Mewn chwe llyn rhewlifol yn uchel ar ochr orllewinol Mynyddoedd Cambria ceir tarddiad yr hyn a ddisgrifir yn aml fel yr afon hiraf sydd gyfan gwbl o fewn Cymru. O Lyn Teifi, mae Afon Teifi yn llifo i gyfeiriad gorllewinol, heibio i olion Abaty Sistersaidd Ystrad Fflur cyn troi tua'r de-orllewin a llifo mewn i un o'r enghreifftiau gorau o gyforgorsydd mawn yn iseldir Prydain. Wedi'i ddynodi'n Warchodfa Natur Genedlaethol, mae Cors Goch Glanteifi yn cyfieithu fel 'cors goch ar lan Afon Teifi,' sy'n ddisgrifiad o liw ei llystyfiant.
Gallai’r fawnog hon fod â rhywbeth i’w wneud â tharddiad enw’r Teifi. Nid yw’r union ffynhonnell yn glir, ond credir ei bod yn debyg i enw Cymraeg yr Afon Tafwys, sy’n ymwneud â dyfroedd tywyll yr afon.
O Gors Goch Glanteifi mae'r afon wedyn yn llifo trwy Dregaron, Llanddewi Brefi, Llanbedr Pont Steffan a Llanybydder cyn troi eto tua’r gorllewin trwy Landysul, Castellnewydd Emlyn, Cenarth a Llechryd. Wrth i'r Teifi lifo tuag at Aberteifi a'i haber y tu hwnt, mae'n teithio trwy Geunant Cilgerran a’i ochrau serth. Yn cyrraedd y môr ar ôl 121km, mae'r Teifi mewn gwirionedd ychydig yn fyrrach na'r Wysg a'r Tywi, sydd yn 126km a 122km yr un o hyd.
Pyllau Teifi, yn uchel ar ochr orllewinol Mynyddoedd Cambria, a dywedid ar un adeg eu bod mor ddwfn fel eu bod yn anfesuradwy. Llyn Teifi yw'r mwyaf o'r pyllau hyn (ail o'r chwith yn y llun hwn) a tharddiad swyddogol Afon Teifi. Llun: Toby Driver/Casgliad y Werin Cymru
Pysgotwyr cwrwgl ar Afon Teifi yn gynnar yn y 1900au. Llun: Casgliad y Werin Cymru
Gweddillion mwynglawdd Esgair Mwyn, y ffynhonnell unigol fwyaf o blwm i’r Afon Teifi. Yn ôl Cyfoeth Naturiol Cymru , mae'r hen fwynglawdd yn dal i gael effaith negyddol ar ansawdd d?r Afon Teifi heddiw, er iddo gau ym 1927. Llun: Casgliad y Werin Cymru o dan Drwydded Creative Commons CC BY-SA 3.0
Llysywod pendoll y môr (Petromyzon marinus) yn ystod silio, ar ôl hynny mae’r oedolion yn marw. Brithyll yw’r pysgodyn i’r dde, rhywogaeth sy’n aml yn manteisio ar y sefyllfa drwy fwydo ar yr infertebratau sydd wedi rhyddhau gan y llysywod pendoll y môr ac unrhyw wyau rhydd nad ydynt wedi’u claddu yng nghraean gwely’r afon. Gellir gweld fideo Ymddiriedolaeth Afonydd Gorllewin Cymru o Lysywod pendoll y môr yn silio yn yr Afon Teifi yma.
Llysywod Pendoll y nant (Lampetra planeri), y lleiaf o'r tair rhywogaeth o lampreiod a'r unig un sy'n treulio ei gylch bywyd cyfan mewn d?r croyw.
Un o'r rhwystrau mudo pysgod ar Nant Hust sydd gan Ymddiriedolaeth Afonydd Gorllewin Cymru dan sylw.
Taflen ffeithiau Afon Teifi i'w lawrlwytho.
Yn y 1800au, roedd Afon Teifi yn enwog am ei niferoedd o eogiaid yr Iwerydd, sewin (brithyll y môr) a brithyll brown. Ym 1834 ysgrifennodd George Agar Hansard fod “Afon Teifi yn sicr yn un o’r afonydd gorau, os nad yr un orau, ar gyfer eog, brithyll a sewin yn Ne Cymru” a “Po agosaf y byddwch chi’n esgyn at ei tharddiad, y mwyaf cynhyrchiol y daw.”
Yn 1904, disgrifiodd Augustus Grimble y gyfres o rwydi aber a chwryglau, trapiau a gwaywffyn oedd yn aros am y pysgod hyn ar eu taith i'r mannau silio yng nghanol y 19eg ganrif. Honnodd fod “…wedi’i ddatgan ar awdurdod da, yn gymesur â’i maint, fod mwy o rwydi’n cael eu defnyddio ar afon Teifi nag unrhyw afon arall yng Nghymru a Lloegr.”
Disgrifiodd hefyd sut y byddai eogiaid a brithyllod ifanc ar eu ffordd i'r môr, fel mewn afonydd eraill yng Nghymru, yn cael eu dal a'u gwerthu'n agored yn Aberteifi am bedair ceiniog y pwys. Nid yw'n syndod bod y bysgodfa gwiail wedi chwalu erbyn 1868.
Ffurfiwyd “Bwrdd Cadwraethwyr” y flwyddyn honno i geisio rheoli’r gorbysgota o bysgod Afon Teifi ond bu gwrthwynebiad lleol ffyrnig. Ataliwyd y Cadwraethwyr rhag dymchwel y rhaeadrau yng Nghenarth a thrwy hynny ddileu rhwystr naturiol yn mudo’r pysgod i fyny’r afon- rhwystr a roddai gyfle i bysgotwyr cwrwgl lenwi eu rhwydi.
Yn ôl Grimble “….taflodd y brodorion gerrig at y gweithwyr a’u gyrru oddi ar yr afon, a chyn gynted ag yr aethant ar ffo, torrwyd eu hoffer, eu berfâu a’u planciau yn ddarnau a’u taflu i’r d?r.”
Mwyngloddio plwm a ffynonellau llygredd eraill
Nid gorbysgota oedd yr unig fygythiad i eogiaid a sewin Teifi ar y pryd. Adroddwyd bod chwarel lechi yng Nghilgerran yn achosi problemau, yn ogystal â'r llygredd o bedwar mwynglawdd plwm a agorwyd yn agos at darddle’r afon.
Yn ei lyfr “Rivers of Wales”, mae Jim Perrin yn sôn am farwolaeth eliffant, oedd yn rhan o sioe anifeiliaid teithiol, yn Nhregaron ym 1848 - yn ôl pob golwg o wenwyn plwm. Roedd yn ddeg mlynedd ar hugain arall cyn i’r awdurdodau gydnabod y gallai d?r yr afon fod yn broblem i’r boblogaeth ddynol leol hefyd.
Mae llygredd o’r hen fwyngloddiau segur yn parhau i fod yn broblem i’r Teifi hyd heddiw. Yn ôl asesiadau diweddaraf Cyfoeth Naturiol Cymru, mae cyrff d?r ar ben uchaf y dalgylch yn methu cyrraedd y safon oherwydd lefelau uchel o sinc, cadmiwm a phlwm o'r mwyngloddiau segur.
Wrth fynd i lawr yr afon, daw bygythiadau eraill i ansawdd d?r y Teifi i’r amlwg, sef amaethyddiaeth a gollyngiadau gan gwmnïau d?r.
Yn anffodus, mae'r afon wedi dioddef rhai digwyddiadau llygredd trychinebus hefyd. Ar 17eg o Ragfyr 2016, gollyngwyd tua 44,000 galwyn o lygrydd iddi o waith treulio anaerobig ger Tregaron, gan ladd tua 18,000 o bysgod o fewn estyniad o bum milltir. Ym mis Chwefror 2022, llifodd hyd at 70,000 galwyn o slyri o storfa fferm oedd wedi cwympo i Afon Clettwr, llednant o Afon Teifi. Arweiniodd hynny hefyd at ladd pysgod sylweddol.
Fampirod Teifi
Un o'r rhesymau dros ddynodiad Ardal Cadwraeth Arbennig (ACA) yr afon yw ei bod yn gartref i dair rhywogaeth o bysgod, a elwir hefyd yn "bysgod fampiraidd." Mae'r Llyswen bendoll y môr (Petromyzon marinus) yn greadur brawychus, tair i bedair troedfedd o hyd, tebyg i lysywen, sy'n mudo i afonydd fel Afon Teifi ddiwedd y gwanwyn a dechrau'r haf i silio.
Bydd y pysgod ifanc yn treulio sawl blwyddyn yn yr afon cyn iddynt fudo i'r môr, gan fwydo’n bennaf drwy hidlo gronynnau o’r d?r. Yn ystod y cyfnod hwn o'u cylch bywyd maent yn dod yn ymborthwyr hematoffagaidd - yn glynu wrth bysgod eraill ac yn defnyddio eu dannedd torchog a’u tafod i fwyta eu cnawd a’u gwaed.
Mae dwy rywogaeth arall o lampreiod hefyd yn byw yn Afon Teifi ac maent yn rhan o’r rheswm pam fod llawer o lednentydd yr afon hefyd wedi'u dynodi'n Ardaloedd Cadwraeth Arbennig. Mae Llyswen bendoll yr afon (Lampetra fluviatilisis) yn llai na Llyswen bendoll y môr ond mae hefyd yn esgynnol, gan fudo o'r môr i afonydd i silio. Mae hefyd yn barasitig, fel y mae Llyswod bendoll y nant (Lampetra planeri) sydd hyd yn oed yn llai o ran hyd (5-7 modfedd), sy'n byw'n gyfan gwbl mewn d?r croyw.
Ar un adeg roedd yn bysgodyn gwerthfawr i’w fwyta ac, yn ôl pob son, yn gyfrifol am farwolaeth y Brenin Harri I, mae'r tair rhywogaeth o lampreiod yn cael eu gwarchod yn ofalus iawn heddiw. Er mai yn 2005 y cynhaliwyd yr asesiad diwethaf o'u niferoedd yn afon Teifi, mae eu statws yn parhau i fod yn "anffafriol", gyda rhwystrau i fudo, colli cynefinoedd, gor-dynnu d?r a gormodedd o waddod yn fygythiadau mawr iddynt.
Gobaith I’r Teifi
Mae Ymddiriedolaeth Afonydd Gorllewin Cymru wedi bod yn gweithio'n galed i adfywio’r lampreiod, ynghyd â’r eog a'r sewin yn Afon Teifi. Mewn partneriaeth â Chyngor Sir Ceredigion a ffermwyr lleol, cwblhawyd eu Prosiect Lleihau a Lliniaru Ffosffad (PRAM) y llynedd.
Yn ogystal â lleihau nifer y maetholion fferm sy'n cyrraedd yr afon, bu’r prosiect yn adfer cynefinoedd ar hyd afon Teifi a'i llednentydd. Mae hyn yn atal gormodedd o waddod rhag mynd i mewn i'r afon, sy'n hanfodol ar gyfer silio llwyddiannus lampreiod ac eogiaid. Mae'r ymddiriedolaeth hefyd yn datrys rhwystrau i fudo pysgod gyda dau gored ar Nant Hust wedi'u nodi ar gyfer gwaith y gaeaf hwn.
Mae angen ymdrech enfawr i adfer y Teifi yn rhywbeth tebyg i’r afon a fu. Mae’r Ymddiriedolaeth hefyd wedi bod yn cydweithio â Bwrdd Rheoli Maetholion Gorllewin Cymru ar “lwybrau silt/gwaddod”, gan nodi a datrys ffyrdd y mae pridd a maetholion yn mynd i mewn i’r afon.
Mae cynlluniau hefyd ar gyfer prosiect “arddangos” Teifi, a fydd yn gosod y sylfaen ar gyfer dull adfer afonydd ar draws Cymru gyfan. Ar hyn o bryd mae Afonydd Cymru ac Ymddiriedolaeth Afonydd Gorllewin Cymru yn helpu D?r Cymru a Chyfoeth Naturiol Cymru yn eu cais i Gronfa Arloesi Ofwat, gan sicrhau ei bod yn canolbwyntio ar yr holl ffactorau sy'n cyfrannu at broblemau'r afon (gan gynnwys amaethyddiaeth, coedwigaeth a thanciau septig), nid gweithgarwch y cwmni d?r yn unig.
Wrth gwrs, er mwyn sicrhau afonydd iach yn y dyfodol, mae pob afon yng Nghymru yn dibynnu yn y pen draw ar ymroddiad a chefnogaeth pobl leol a grwpiau cymunedol. Yn ffodus, mae cynllun “Mabwysiadu Llednant” Ymddiriedolaeth Afonydd Gorllewin Cymru yn mynd o nerth i nerth ar y Teifi, gyda 23 o lednentydd a rhannau o’r brif afon bellach wedi’u mabwysiadu gan wirfoddolwyr ac wedi’u hamddiffyn oherwydd yr oruchwyliaeth ychwanegol hon. Mae gr?p lleol ymroddedig, Achub y Teifi , a gefnogir gan yr ymddiriedolaeth, yn gweithio i hyrwyddo’r afon ac i frwydro dros wella ei hiechyd, gan gynnwys cynnal monitro ansawdd d?r.
Mae Ymddiriedolaeth Afonydd Gorllewin Cymru hefyd yn llunio “Cynllun y Bobl ar gyfer y Teifi” ac yn awyddus i gasglu barn, syniadau a gobeithion pawb sy’n trysori afon sy’n parhau i fod yn rhan bwysig o dreftadaeth, economi a diwylliant Cymru heddiw.
Ein diolch i Ymddiriedolaeth Afonydd Gorllewin Cymru am eu cymorth gyda gwybodaeth a lluniau.
Cyfeiriadau a Rhagor o Wybodaeth:
Afon Teifi/ River Teifi Designated Special Area of Conservation (SAC) – JNCC
Afon Teifi – Darganfod Ceredigion
Cynllun Rheoli Craidd Afon Teifi Core Management Plan – Cyfoeth Naturiol Cymru
River Teifi SAC Assessment for Lampreys – Cyfoeth Naturiol Cymru
“Rivers of Wales.” Jim Perrin, 2022, cyhoeddwyd gan Gwasg Carreg Gwalch
“Trout and salmon fishing in Wales.” George Agar Hansard, 1834
“The salmon and sea trout rivers of England and Wales.” Augustus Grimble, 1904
Postio:
September 25, 2024